Szanowni Państwo,

Poniżej przedkładamy wspólne stanowisko Związku Producentów Cukru w Polsce i Krajowego Związku Plantatorów Buraka Cukrowego w sprawie podniesienia tzw. podatku cukrowego.

W odniesieniu do projektu ustawy o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz
niektórych innych ustaw (UD290), Związek Producentów Cukru w Polsce oraz
Krajowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego protestują w sprawie
podniesienia tzw. podatku cukrowego, wskazując jednocześnie na konieczność
przeprowadzenia rzetelnej analizy skuteczności obecnie obowiązujących
przepisów. Postulujemy o priorytetowe uszczelnienie istniejącego systemu
podatkowego oraz przeprowadzenie dokładnej analizy wpływu obecnego
podatku na zachowania konsumenckie przed rozpoczęciem dyskusji o jego
podwyższeniu.
Podatek cukrowy jest nieskuteczny i wymaga uszczelnienia
Zgodnie z pierwotnymi założeniami, podatek cukrowy miał przynosić naszemu krajowi
2-3 mld zł wpływów rocznie. Wpływy były jednak znacznie mniejsze: w 2021 roku
wyniosły 1,47 mld zł, w 2022 roku wyniosły 1,65 mld zł, w 2023 roku wyniosły 1,50 mld
zł, a w 2024 roku wyniosły 1,49 mld zł. Oznacza to, że rzeczywiste wpływy są o 40–50
proc. niższe niż pierwotnie zakładano.
Może to świadczyć o tym, że konsumenci nie zwracali aż tak bacznej uwagi na wzrosty
cen napojów, co więcej przyzwyczaili się do nich. Podobny efekt miał miejsce w wielu
innych krajach po wprowadzeniu podatków na wyroby zawierające cukier.
Branża spożywcza od samego początku sygnalizowała, że podatek cukrowy w Polsce
nie będzie tak dochodowy, jak tego oczekiwano. Część producentów dokonała zmian
w recepturach swoich napojów, aby płacić nową daninę w mniejszej wysokości lub
wcale. Do tego najprawdopodobniej część mniejszych producentów zaprzestała
produkcji ponieważ koszty mogłyby przewyższyć ich przychody. Na takie
przypuszczenie mogą wskazywać oficjalne dane – na przestrzeni ostatnich lat po
wprowadzeniu podatku, liczba jego płatników sukcesywnie topnieje.
Zanim podejmowane będą decyzje o podwyższeniu podatku, konieczne jest
uszczelnienie istniejącego systemu i analiza przyczyn jego nieefektywności fiskalnej.
2
Podatek cukrowy ignoruje złożoność problemu otyłości
Doceniając powagę problemu otyłości uważamy, że poszukiwanie rozwiązania
w podwyżce cen produktów zawierających cukier nie jest trafnym działaniem. Cukier
jest produktem wysokoenergetycznym podobnie jak tłuszcz, ale ma swoje ważne
miejsce w diecie człowieka. Spożywanie właściwej ilości kalorii, to znaczy takiej, która
nie będzie prowadzić do otyłości, jest kwestią świadomości konsumentów
co do kaloryczności produktów i ich indywidualnego zapotrzebowania na kalorie.
Na kaloryczność produktów składają się jednak ich wszystkie składniki, a nie tylko
cukier.
Podatki od cukru ignorują złożoność otyłości, która jest schorzeniem
wieloczynnikowym – uwarunkowanym genetycznie, środowiskowo, społecznoekonomicznie,
wykształceniem, aktywnością fizyczną i ogólną dietą. Nie można jej
rozwiązać, koncentrując się na jednym składniku. Nadwaga wynika z chronicznego
braku równowagi między spożytymi a wydatkowanymi kaloriami, a nie z jednego
konkretnego składnika odżywczego.
Wyodrębnianie dodanych cukrów pomija fakt, że nieopodatkowane alternatywy – takie
jak 100% sok owocowy – mogą zawierać podobną zawartość cukru i kalorii jak
opodatkowane napoje bezalkoholowe, co prowadzi do niezamierzonych efektów
substytucyjnych.
Co najważniejsze, cukier jest elementem zbilansowanej diety. Zdrowy styl życia nie
jest definiowany przez wykluczenie konkretnych produktów spożywczych, ale przez
całokształt wzorców żywieniowych, aktywności fizycznej oraz szerszego kontekstu
behawioralnego i społeczno-ekonomicznego. Stygmatyzowanie poszczególnych
składników odżywczych grozi podważeniem zaufania społecznego i odwróceniem
uwagi od rzeczywistych, zrównoważonych rozwiązań.
Pomimo obowiązywania podatków cukrowych w krajach innych niż Polska, nie
wykazały one mierzalnej poprawy wyników zdrowotnych na poziomie populacji, takich
jak wskaźnik masy ciała (BMI) czy wskaźniki otyłości.
• Przegląd przeprowadzony w 2022 roku przez Prof. Andreyevę i in. wykazał, że
„ograniczone dowody do tej pory nie wskazują na żadne istotne zmiany w BMI
po wdrożeniu polityki fiskalnej związanej z żywnością”.1
• McKinsey Global Institute (2014) stwierdził, że podatki należą do najmniej
skutecznych interwencji, daleko w tyle za kontrolą porcji, reformulacją i
edukacją.2
• W krajach takich jak Wielka Brytania, Irlandia, Francja i Meksyk wskaźniki
otyłości nadal rosną pomimo obowiązujących podatków od cukru:
✓ W Irlandii spożycie napojów słodzonych cukrem wśród nastolatków
spadło o 60% w latach 2005–2020, ale odsetek osób otyłych w tej grupie
wzrósł z 18% do 24%.
1 Andreyeva T, Marple K, Marinello S, Moore TE, Powell LM. Outcomes Following Taxation of Sugar-Sweetened
Beverages: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Netw Open. 2022. 1;5(6):e2215276.
2 McKinsey Global Institute. (2014). Overcoming Obesity: An Initial Economic Analysis.
mgi_overcoming_obesity_full_report.ashx. (accessed 15.07.0225)
3
✓ W Katalonii otyłość wzrosła zarówno wśród dorosłych, jak i dzieci po
wprowadzeniu podatku od napojów słodzonych w 2017 roku.3
✓ We Francji podatek od napojów gazowanych nie wpłynął znacząco na
zdrowie, odsetek osób otyłych wzrósł w latach 2012–2020.4
Negatywne oddziaływanie podatku cukrowego
Podczas konstruowania przepisów wprowadzających podatek cukrowy, resort zdrowia
powoływał się na argumenty odnoszące się do polityki zdrowotnej. Opodatkowanie
określonej kategorii produktów miało stanowić adekwatną odpowiedź na wyzwania
związane z rosnącym problemem otyłości w społeczeństwie. Mogliśmy jednak
zaobserwować efekt inny niż zakładany - nastąpiło zjawisko substytucji produktów
lepszej jakości, produktami tańszymi, lecz również gorszymi jakościowo.
Co więcej, ewentualny wzrost cen będzie przez konsumentów kompensowany
zakupami produktów niższej jakości, niż rezygnacją z konsumpcji. Taki scenariusz
obserwowaliśmy w 2021 roku po wprowadzeniu opłaty cukrowej w Polsce, która
obowiązuje do dnia dzisiejszego.
Co istotne, podatek doprowadził do masowych reformulacji produktów, gdzie
producenci napojów zastępują cukier np. koncentratami soków owocowych. To
zjawisko dotyczy głównie dużych producentów napojów i prowadzi do obchodzenia
podatku, nie zaś do realnej poprawy wartości zdrowotnej produktów. Konsumenci
często zastępują opodatkowane produkty nieopodatkowanymi, ale równie
kalorycznymi alternatywami, niwelując wszelkie potencjalne korzyści.
Nie ma żadnych gwarancji, że podwyższona danina w jakikolwiek sposób przełoży się
na spadek ilości konsumowanych kalorii i zmianę stylu życia, co tak naprawdę jest
kluczowe dla eliminacji zagrożeń i poprawy zdrowia.
Podatki od składników odżywczych nieproporcjonalnie dotykają gospodarstwa
domowe o niskich dochodach, które wydają większość pieniędzy na żywność i napoje.
Istnieją skuteczniejsze alternatywy dla podatku cukrowego
Istnieją skuteczniejsze sprawdzone strategie, które zachęcają do zdrowszego stylu
życia bez demonizowania cukru ani żadnego pojedynczego składnika. Należą do nich:
czytelne etykiety z przodu opakowania, aby pomóc konsumentom w podejmowaniu
świadomych wyborów; edukacja żywieniowa i kampanie uświadamiające; wsparcie dla
aktywności fizycznej i holistycznych inicjatyw promujących zdrowie. Środki te są oparte
na dowodach naukowych i odnoszą się do szerszego kontekstu zdrowia. Chronią one
również wybór konsumentów i promują równowagę, różnorodność i umiar – wartości
leżące u podstaw zrównoważonych zmian w diecie.
3 Catalonian Health Survey (ESCA). (2024). Generalitat de Catalunya.
4 Le Bodo Y, Etile F, Julia C, Friant-Perrot M, Breton E, Lecocq S, Boizot-Szantai C, Bergeran C, Jabot F. Public
health lessons from the French 2012 soda tax and insights on the modification ecacted in 2018,French Ministry
of Health, OECD Health Statistics. Health Policy. 2022. 126, 7, 585-591.
4
Obniżenie konkurencyjności krajowej branży cukrowniczej
Zwiększenie opodatkowania napojów zawierających cukier prowadzić będzie do
dalszego obniżania konkurencyjności zarówno branży cukrowniczej jak i branży
spożywczej w Polsce wobec tych branż z innych krajów Unii Europejskiej, gdzie takich
dodatkowych obciążeń nie ma.
Jako producenci cukru i plantatorzy buraka cukrowego w pełni popieramy cel
ograniczenia chorób związanych z niewłaściwą dietą. Jesteśmy jednak głęboko
przekonani, że reakcje polityczne muszą być oparte na dowodach,
proporcjonalne i sprawiedliwe. Wyodrębnianie cukru lub jakiegokolwiek innego
pojedynczego składnika nadmiernie upraszcza pierwotne przyczyny chorób
związanych z otyłością i odwraca uwagę od bardziej skutecznych,
kompleksowych podejść do zdrowia publicznego.
W związku z wyżej przytoczonymi argumentami, protestujemy przeciwko
projektowanym przepisom podnoszącym tzw. podatek cukrowy bez
uprzedniego uszczelnienia systemu i analizy jego skuteczności. Co więcej,
uważamy, że obecnie obowiązujące przepisy w tym zakresie powinny być
poddane gruntownej rewizji, a w przypadku potwierdzenia ich nieefektywności
– zlikwidowane.
Warszawa, 28 sierpnia 2025 r.